Sposoby restrukturyzacji zobowiązań dłużnika

inlegis blog

Postępowanie restrukturyzacyjne ma na celu uchronienie przedsiębiorcy przed ogłoszeniem upadłości. W praktyce może opierać się na wielu różnych metodach działania i narzędziach, które z jednej strony zapewnią ciągłość działalności gospodarczej, z drugiej zaś stopniowo będą obniżać wysokość zadłużenia. Jakie są najczęściej spotykane sposoby restrukturyzacji zobowiązań dłużnika?

Spis treści
    Add a header to begin generating the table of contents

    Rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych

    Postępowanie restrukturyzacyjne charakteryzuje się tym, że może występować w 1 z 5 dopuszczalnych form. Co ciekawe, piąta i zarazem ostatnia forma pojawiła się w Polsce stosunkowo niedawno wskutek ograniczeń związanych z pandemią koronawirusa. Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne wyróżnia następujące postępowania restrukturyzacyjne:

    • postępowanie o zatwierdzenie układu,
    • przyspieszone postępowanie układowe,
    • postępowanie układowe,
    • postępowanie sanacyjne,
    • uproszczone postępowanie restrukturyzacyjne.

    Każda z powyższych form postępowań charakteryzuje się odmiennymi zasadami stosowanymi przez sąd w trakcie rozpatrywania danej sprawy, inne są także przesłanki decydujące o tym, która z nich będzie najwłaściwsza i którą można wybrać. 

    Postępowanie restrukturyzacyjne jest prowadzone, żeby uniknąć ogłoszenia upadłości dłużnika. Zawierając układ z wierzycielami, dłużnik ma możliwość dokonania zmian w prowadzonym przez siebie przedsiębiorstwie.

    Zdolność restrukturyzacyjna

    Aby można było w ogóle mówić o sposobach restrukturyzacji, w pierwszej kolejności należy ustalić kiedy dłużnik może skorzystać z takiego rozwiązania. Decydują o tym tzw. przesłanki określające zdolność restrukturyzacyjną, którą posiada:

    • osoba fizyczna prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą, zarejestrowaną w CEIDG;
    • osoba prawna prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą, na przykład spółki kapitałowe, spółdzielnie, fundacje, stowarzyszenia;
    • jednostka organizacyjna, której ustawa nadaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą, na przykład wspólnota mieszkaniowa, spółka kapitałowa w organizacji;
    • spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna nieprowadząca działalności gospodarczej;
    • spółki osobowe: jawne, partnerskie, komandytowe, komandytowo-akcyjne;
    • wspólnicy osobowych spółek handlowych, ponoszący odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem (w przypadku spółek: komandytowej i komandytowo-akcyjnej – komplementariusz – osoba mająca obowiązek prowadzić sprawy spółki);
    • wspólnicy spółki partnerskiej.

    Postępowanie restrukturyzacyjne może być prowadzone wobec dłużnika niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością. Niewypłacalność dłużnika występuje, kiedy nie reguluje on wymagalnych zobowiązań pieniężnych – opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące.

    Dłużnik będący osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, jest niewypłacalny także wtedy, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość jego majątku, a stan ten utrzymuje się ponad 24 miesiące. Z kolei dłużnik zagrożony niewypłacalnością to dłużnik, którego sytuacja ekonomiczna wskazuje, że w niedługim czasie może stać się niewypłacalny.

    Katalog wyłączeń zdolności restrukturyzacyjnej jest tylko w części zgodny z katalogiem wyłączeń zdolności upadłościowej – restrukturyzacja nie ma zastosowania do:

    • Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego;
    • banków krajowych;
    • Banku Gospodarstwa Krajowego;
    • oddziałów banków zagranicznych;
    • spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych;
    • firm inwestycyjnych, o których mowa w art. 2 pkt 14 ustawy z 10.6.2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji;
    • zakładów ubezpieczeń i zakładów reasekuracji;
    • funduszy inwestycyjnych;
    • instytucji finansowych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 575/2013 z 26.6.2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych;
    • finansowych spółek holdingowych w rozumieniu w art. 4 ust. 1 pkt 20 rozporządzenia Nr 575/2013 z siedzibą w państwie członkowskim UE;
    • finansowych spółek holdingowych o działalności mieszanej w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 21 rozporządzenia Nr 575/2013 z siedzibą w państwie członkowskim UE;
    • holdingów mieszanych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 22 rozporządzenia Nr 575/2013 z siedzibą w państwie członkowskim UE;
    • dominujących finansowych spółek holdingowych z państwa członkowskiego UE w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 30 rozporządzenia Nr 575/2013;
    • unijnych dominujących finansowych spółek holdingowych w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 31 rozporządzenia Nr 575/2013;
    • dominującej finansowej spółki holdingowej o działalności mieszanej z państwa członkowskiego UE, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 32 rozporządzenia Nr 575/2013;
    • unijnej dominującej finansowej spółki holdingowej o działalności mieszanej, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 33 rozporządzenia Nr 575/2013.

    Formy restrukturyzacji

    Ostateczną decyzję o tym, jaka forma restrukturyzacji powinna zostać zastosowana względem określonego dłużnika podejmuje oczywiście sąd. Wpływ na to ma obecna kondycja finansowa niewypłacalnego przedsiębiorstwa, ilość oraz wielkość istniejących zobowiązań, a także charakter prowadzonej działalności gospodarczej.

    Dla jednego dłużnika idealnym rozwiązaniem będzie np. czasowe zawieszenie wykonywania określonych działań, dla innego zaś wprowadzenie nowego modelu biznesowego. Dosyć często w ramach restrukturyzacji pojawiają się także propozycje ugodowe pomiędzy dłużnikiem a jego wierzycielami. Postępowanie to nie powinno bowiem doprowadzić do całkowitej likwidacji istniejących zobowiązań, ponieważ w takim przypadku następowałoby to z pokrzywdzeniem wierzycieli. Niezależnie od tego zbliżalibyśmy się tutaj także bardziej w stronę postępowania upadłościowego, niż faktycznej restrukturyzacji.

    Zgodnie z treścią art. 156 Prawa restrukturyzacyjnego, restrukturyzacja zobowiązań dłużnika obejmuje w szczególności:

    • odroczenie terminu wykonania;
    • rozłożenie spłaty na raty;
    • zmniejszenie wysokości;
    • konwersję wierzytelności na udziały lub akcje;
    • zmianę, zamianę lub uchylenie prawa zabezpieczającego określoną wierzytelność.

    Pamiętajmy, że propozycje układowe mogą wskazywać jeden lub więcej sposobów restrukturyzacji zobowiązań dłużnika. Z praktyki wynika, że najczęściej stosowane są kumulatywnie trzy pierwsze mechanizmy, tj. z całej wymagalnej kwoty, umarza się należności uboczne (odsetki i rekompensaty, a niekiedy część należności główną), pozostałą zaś kwotę rozkłada się na raty.

    Przykładowo – dłużnik Jan Kowalski posiada względem XXX Sp. z o. o. nieuregulowane zadłużenie wynikające z faktury VAT w kwocie 120.000,00 zł. Spółka wystąpiła na drogę postępowania sądowego i uzyskała nakaz zapłaty. Łącznie zadłużenie wynosi 146.400,00 zł, w którego skład wchodzi:

    • 120.000,00 zł – należność główna z faktury VAT,
    • 15.000,00 zł – tytułem odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych,
    • 11.400,00 zł – koszty procesu.

    Propozycja układowa złożona przez Jana Kowalskiego obejmuje umorzenie należności ubocznych i kosztów procesu oraz rozłożenie pozostałego zadłużenia na 60 równych miesięcznych rat płatnych do 15-go każdego miesiąca. W wyniku takiej restrukturyzacji, Jan Kowalski z wymagalnej do zapłaty „na już” kwoty prawie 150.000,00 zł, będzie mógł spłacać swoje zadłużenie przez 5 lat po 2.000 zł (należność główna 120.000 zł podzielona przez 60 miesięcy).

    Restrukturyzacja zobowiązań dłużnika stanowiąca pomoc publiczną może polegać wyłącznie na:

    • restrukturyzacji, o której mowa w art. 160 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego (odroczenie płatności lub rozłożenie na raty);
    • odroczeniu terminu płatności lub rozłożeniu na raty zobowiązań z tytułu wypłat ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych;
    • odroczeniu terminu płatności lub rozłożeniu na raty podatków lub zobowiązań z tytułu gwarancji i poręczeń udzielonych przez Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego.

    Restrukturyzacja zobowiązań dłużnika jest niedopuszczalna w przypadku, gdy dotyczy wierzytelności stanowiących kwoty pomocy publicznej, w stosunku do których Komisja Europejska wydała decyzję nakazującą ich zwrot. Propozycje układowe przewidujące konwersję wierzytelności na udziały lub akcje zawierają:

    • sumę, o jaką kapitał zakładowy ma zostać podwyższony, a w przypadku prostej spółki akcyjnej – liczbę akcji, które mają zostać wyemitowane;
    • liczbę oraz wartość nominalną nowo ustanowionych udziałów lub akcji lub też wartość, o którą następuje podwyższenie wartości nominalnej udziałów lub akcji już istniejących, a w przypadku akcji niemających wartości nominalnej – ich liczbę i cenę emisyjną;
    • określenie, że objęcie udziałów lub akcji następuje z wyłączeniem prawa pierwszeństwa lub poboru, przy czym wyłączenie prawa pierwszeństwa lub poboru następuje nawet wówczas, jeżeli takiej możliwości nie przewiduje umowa spółki lub statut;
    • oznaczenie, czy akcje nowej emisji są na okaziciela, czy imienne;
    • cenę emisyjną nowych akcji;
    • datę, od której nowe akcje mają uczestniczyć w dywidendzie.

    Układ restrukturyzacyjny 

    Układ wiąże wierzycieli, których wierzytelności według ustawy są nim objęte, chociażby nie zostały umieszczone w spisie wierzytelności. To znaczy, że co do zasady układ obejmuje wierzytelności powstałe przed dniem otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego. Układ nie wiąże jednak wierzycieli, których dłużnik nie ujawnił i którzy nie byli uczestnikami postępowania.

    Układem nie mogą być objęte następujące wierzytelności:

    • alimenty;
    • renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci;
    • roszczenia o wydanie mienia i zaniechanie naruszania praw, za które dłużnik odpowiada w związku z nabyciem spadku po dniu otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego, po wejściu spadku do masy układowej lub sanacyjnej;
    • z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonego, których płatnikiem jest dłużnik;
    • ze stosunku pracy;
    • objęte innym układem;
    • zabezpieczone na mieniu dłużnika hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską, w części znajdującej pokrycie w wartości przedmiotu zabezpieczenia, chyba że wierzyciel wyraził zgodę na objęcie jej układem.

    Wielokrotnie o dalszym losie dłużnika w istocie decydują nie wszyscy wierzyciele, lecz ci najwięksi, na przykład banki. Układ częściowy, który może być zawarty w toku postępowania o zatwierdzenie układu lub przyspieszonym postępowaniu układowym umożliwia zawarcie porozumienia właśnie z tymi największymi wierzycielami bez potrzeby uruchamiania procedury dotyczącej wszystkich wierzycieli. Jeżeli przedsiębiorcy uda się porozumieć z tymi największymi wierzycielami, to może dalej normalnie funkcjonować i zaspokajać wszystkie pozostałe zobowiązania.