Zaliczka na poczet odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości na gruncie niektórych specustaw

• Fakty sprawdzone
  Nasze artykuły są oparte o przepisy prawa, orzecznictwo sądów oraz doświadczenie kancelarii.

W większości przypadków określenie wysokości odszkodowania za wywłaszczenie wiąże się z możliwością otrzymania zaliczki na jego poczet. Co jednak, jeśli wywłaszczony będzie chciał odwołać się od decyzji? Czy również w takiej sytuacji może otrzymać część pieniędzy?

Prowadzenie procedury wywłaszczeniowej dozwolone jest jedynie w ściśle określonych przypadkach. Rekompensatą za utracone prawo własności ma być wypłata słusznego odszkodowania. Z praktyki wiemy, że niejednokrotnie droga do uzyskania satysfakcjonującej kwoty bywa dosyć długa.

W sytuacji takiej osoba wywłaszczona nie zostaje jednak pozbawiona możliwości wcześniejszej wypłaty choćby części należnych jej środków – rozumianych właśnie jako zaliczka na poczet odszkodowania. Sytuacja jest jednak zróżnicowana w zależności od rodzaju ustawy mającej akurat zastosowanie.

Czym jest specustawa?

Wskazać należy, że w polskim porządku prawnym funkcjonuje szereg tzw. specustaw, które stanowią przepisy specjalne w stosunku do ustawy o gospodarce nieruchomości. Mają one za zadanie uregulowanie procedury wywłaszczeniowej w zależności od rodzaju planowanej inwestycji.Wśród nich wyróżnić można m.in.:

• ustawę o szczególnych zasadach przygotowywania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (specustawa drogowa),
• ustawę o szczególnych zasadach przygotowywania do realizacji inwestycji w zakresie budowli przeciwpowodziowych (specustawa przeciwpowodziowa),
• ustawę o transporcie kolejowym (specustawa kolejowa),
• ustawę o Centralnym Porcie Komunikacyjnym (ustawa o CPK) oraz szereg innych.

Zaliczka na odszkodowanie za wywłaszczenie

Każda z ww. ustaw przewiduje możliwość wypłaty osobie wywłaszczonej części odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość jeszcze przed formalnym zakończeniem postępowania w tym przedmiocie. Kwestia ta jednakże została uregulowana w sposób odmienny w zależności od rodzaju wywłaszczenia.

Czym jest zaliczka na poczet odszkodowania za wywłaszczenie?

Stosownie do przepisów specustawy drogowej, na wniosek osoby uprawnionej do otrzymania odszkodowania wypłaca się zaliczkę w wysokości 70% odszkodowania ustalonego przez organ pierwszej instancji w decyzji ustalającej wysokość odszkodowania (art. 12 ust. 5 ustawy). Warunkiem wypłaty jest zatem zakończone decyzją postępowanie przed starostą lub wojewodą oraz stosowny wniosek złożony do inwestora. 

Specustawa przeciwpowodziowa

W ustawie o CPK czytamy, że zaliczkę w wysokości 85% odszkodowania ustalonego w decyzji, wypłaca się na wniosek osoby uprawnionej, jednak tylko w przypadku, gdy wywłaszczeniu podlega nieruchomość zabudowana budynkiem mieszkalnym lub budynkiem, w którym wyodrębniono lokal mieszkalny (art. 69 ust. 1 ustawy).Tutaj zatem, podobnie jak w przypadku specustawy drogowej, wnioskować można o wypłatę zaliczki w wysokości ponad 4/5 odszkodowania ustalonego przez organ pierwszej instancji, bez względu na to czy strona od decyzji się odwołuje. Możliwość taką stworzono jednak tylko osobom, którym odjęto prawo własności nieruchomości zabudowanej. Nie otrzymają zaliczki osoby, którym odjęto prawo własności nieruchomości gruntowej.

Odwołanie od decyzji a zaliczka na poczet odszkodowania

Czy trzeba zaakceptować wyliczoną kwotę odszkodowania, aby otrzymać zaliczkę? Okazuje się, że jeśli sprawa dotyczy wywłaszczeń na cele przeciwpowodziowe, to uprawnionymi do otrzymania pieniędzy są jedynie osoby odwołujące się od decyzji ustalającej kwotę odszkodowania.

Wynika to bezpośrednio z art. 21 ust. 11 wymienionej wyżej specustawy. Legislator zaznacza przy tym, że wnioskowanie o wypłatę pieniędzy nie będzie mieć wpływu na przebieg postępowania.

Jak natomiast sytuacja przedstawia się przy innych inwestycjach celu publicznego? Kwestia odwołania od decyzji ustalającej odszkodowanie została również uregulowana w art. 9z ust. 1 specustawy kolejowej. Z jego treści wynika, że jeżeli wywłaszczany ma obiekcje wobec kwoty odszkodowania, to śmiało może się odwoływać.

Takie działanie bowiem nie będzie miało wpływu na wypłatę pieniędzy oraz przebieg procesu odwoławczego. Możliwość otrzymania zaliczki nie przysługuje, jeśli jedyną stroną odwołującą się jest inwestor, co wynika bezpośrednio z zapisów art. 9z ust. 2.

Pozostałe wymienione powyżej ustawy nie regulują bezpośrednio kwestii odwoływania się od decyzji ustalającej kwotę odszkodowania lub decyzji o wywłaszczeniu, w której określono kwotę odszkodowania. W związku z tym wypłata zaliczki będzie niezależna od faktu czy – i która – strona wnosi ewentualne odwołanie. Należy jedynie pamiętać, że pieniądze nie zostaną wypłacone bez skierowania wniosku do odpowiedniego organu.

Trzeba przy tym dodać, że zgodnie z art. 129 § 2 Ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej kpa) odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od doręczenia decyzji stronie. W przypadku, jeżeli decyzja została ogłoszona ustnie, to od dnia jej ogłoszenia. Niektóre przepisy szczególne mogą też przewidywać inne terminy (art. 129 § 3 kpa).

Cofnięcie odwołania od decyzji a zaliczka na poczet odszkodowania

Warto przy tym zaznaczyć, że prawo do cofnięcia odwołania przysługuje stronie na mocy art. 137 kpa. Wycofanie nie zostanie uwzględnione przez odpowiedni organ tylko wtedy, jeżeli prowadziłoby to do utrzymania w mocy decyzji naruszającej prawo lub interes społeczny.

Cofnięcie odwołania możliwe jest w trakcie biegu sprawy, która zgodnie z treścią art. 35 § 1 powinna zostać załatwiona w przeciągu miesiąca od otrzymania odwołania.

Po wycofaniu odwołania osoba wywłaszczana na cele przeciwpowodziowe straci prawo do otrzymania zaliczki. Stanie się tak, ponieważ nie będzie spełniać warunków art. 21 ust. 11 specustawy.

Podsumowanie

Podsumowując powyższe regulacje, na plus ocenić należy wspomnianą powyżej możliwość wcześniejszej wypłaty chociażby części należnego odszkodowania. Niezasadne wydają się natomiast przedstawione rozbieżności ustawowe. Z punktu widzenia osoby wywłaszczonej nie jest bowiem istotne, w związku z realizacją jakiej inwestycji zostaje ona pozbawiona prawa własności nieruchomości. laczego osoba wywłaszczona pod zbiornik wodny może wnioskować o wypłatę odszkodowania jedynie wówczas, gdy od decyzji się odwołuje? Dlaczego osoba wywłaszczona pod Centralny Port Komunikacyjny ma prawo do 85% zaliczki, a pod drogę publiczną otrzymać może jedynie 70% kwoty ustalonego odszkodowania czy wreszcie, dlaczego osoba wywłaszczona pod Centralny Port Komunikacyjny zaliczkę otrzymać może jedynie, gdy jej nieruchomość jest zabudowana? 

Na tak zadane pytania trudno znaleźć racjonalną odpowiedź.

Wydaje się, że rozsądnym rozwiązaniem byłoby ujednolicenie sytuacji prawnej osób, które znalazły się w takiej samej sytuacji faktycznej i zapewnienie im wypłaty 100% odszkodowania ustalonego w decyzji organu pierwszej instancji – bez względu na to czy zaskarżają przedmiotową decyzję.

Każdy wnoszący o wypłatę zaliczki powinien pamiętać, że przelana kwota może podlegać zwrotowi. Jeśli decyzja lokalizacyjna zostanie w toku postępowania uchylona i ostatecznie nie dojdzie do przeniesienia prawa własności, to powstanie obowiązek zwrotu całej kwoty.

Jeśli ostatecznie ustalone odszkodowanie będzie niższe, niż pobrana zaliczka, to zwrócić trzeba będzie różnicę. Strony powinny ostrożnie podchodzić do wydatkowania tych kwot.