Kompendium wiedzy o rodzajach odsetek i stopach procentowych

blog INLEGIS Kancelarie Prawne

Pojęcie odsetek jest znane praktycznie każdej osobie, nawet tej która nie ma na co dzień do czynienia z prawem. Kiedy jednak staniemy przed dylematem jakie odsetki zastosować w danej sytuacji, jaka jest stopa procentowa, jak je wyliczyć i od kiedy nam się należą, to zagadnienie nie jest już takie oczywiste.

Spis treści
    Add a header to begin generating the table of contents

    Pojęcie odsetek

    Kodeks cywilny wyjaśnia, że przez pojęcie odsetek należy rozumieć świadczenie pieniężne, do którego może być zobowiązany podmiot korzystający z cudzych pieniędzy. Można wyróżnić sytuację, gdy korzystanie z pieniędzy:

    1. wynika z umowy (np. umowa kredytu, umowa pożyczki),
    2. nie jest objęte zgodą wierzyciela (wynika z opóźnienie w zapłacie określonej sumy pieniężnej przez dłużnika),
    3. wynika z poniesionych przez wierzyciela wydatków w celu ochrony interesu dłużnika (np. wydatki zleceniobiorcy w celu prawidłowego wykonania umowy, prowadzenie cudzej sprawy bez zlecenia).

    Odsetki stanowią wynagrodzenie, które przysługuje wierzycielowi od dłużnika za korzystanie z jego pieniędzy. Oprócz tej funkcji odsetek, wymienia się również funkcję kompensacyjną, represyjną, motywacyjną oraz waloryzacyjną.

    Specyfikacja i rodzaje świadczenia odsetkowego

    Specyfika odsetek polega na tym, że ich wysokość uzależniona jest od wysokości sumy pieniężnej, którą dysponuje dłużnik oraz od długości czasu korzystania przez niego z tej sumy. Odsetki oblicza się bowiem za czas korzystania z pieniędzy (czas trwania zobowiązania pieniężnego czy opóźnienia w zapłacie), jako określony procent dłużnej sumy. Doktryna w głównej mierze wyróżnia przy tym dwa rodzaje odsetek – kapitałowe (oprocentowanie, stanowiące wynagrodzenie za korzystanie z pieniędzy) i odsetki za opóźnienie (będące rekompensatą za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego). Niektórzy odrębnie traktują przewidziane w ustawie o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych.

    Podsumowując – wysokość odsetek obliczana jest za czas korzystania z pieniędzy (czas trwania zobowiązania pieniężnego albo opóźnienia w zapłacie), jako określony procent sumy dłużnej.

    Rodzaje odsetek

    W wyniku dokonanej nowelizacji obecnie wyróżnia się dwie odrębne instytucje i kategorie pojęciowe, a mianowicie: odsetki ustawowe (o których mowa w art. 359 § 2 k.c.), określane niekiedy mianem odsetek ustawowych “zwykłych” lub „kapitałowych” oraz odsetki ustawowe za opóźnienie (które zostały uregulowane w art. 481 § 2 k.c.).

    Odsetki kapitałowe (ustawowe)

    Odsetki ustawowe, zwane kapitałowymi w praktyce najczęściej zastrzegane są w umowie pożyczki i kredytu. Pojęcie i mechanizm obliczania odsetek ustawowych zostały uregulowane w art. 359 k.c.:

    § 1. Odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu.

    § 2. Jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się odsetki ustawowe w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5 punktów procentowych.

    Mechanizm obliczania wysokości odsetek ustawowych bazuje zatem na dwóch elementach; jednym stałym (wskazanym kwotowo przez ustawodawcę) i jednym zmiennym – zależnym od aktualnej wysokości stopy referencyjnej. Ta ostatnia wartość jest ustalana każdorazowo w oparciu o uchwałę Rady Polityki Pieniężnej Narodowego Banku Polskiego w sprawie stopy referencyjnej, oprocentowania kredytów refinansowych, oprocentowania lokaty terminowej oraz stopy redyskontowej weksli w Narodowym Banku Polskim.

    Mechanizm obliczania wysokości odsetek kapitałowych przedstawia poniższe równanie matematyczne: wysokość odsetek ustawowych = X% + 3,5% (gdzie “X” oznacza aktualną wysokość stopy referencyjnej).

    Na uwadze należy mieć również przepis z art. 359 § 21 k.c. który limituje wysokość maksymalnych odsetek kapitałowych, zgodnie z którym odsetki wynikające z czynności prawnej nie mogą w stosunku rocznym przekroczyć dwukrotności wysokości odsetek ustawowych (kapitałowych).

    Mechanizm obliczania wysokości maksymalnych odsetek kapitałowych przedstawia poniższe równanie matematyczne: wysokość maksymalnych odsetek ustawowych = 2 x (X% + 3,5%); (gdzie “X” oznacza aktualną wysokość stopy referencyjnej).

    Odsetki ustawowe za opóźnienie

    Spełnienie przez dłużnika świadczenia z opóźnieniem, uprawnia wierzyciela do żądania odsetek za opóźnienie, często nazywanych – w odróżnieniu od odsetek kapitałowych – odsetkami sankcyjnymi. Skorzystanie przez wierzyciela z prawa zapłaty odsetek za opóźnienie, nie jest obwarowane żadnymi przesłankami, w szczególności nie musi powstać po stronie wierzyciela szkoda, jak również sam dłużnik nie musi odpowiadać za okoliczności które spowodowały nieterminowe wykonanie zobowiązania pieniężnego.

    Pojęcie i mechanizm obliczania odsetek ustawowych zostały uregulowane w art. 481 k.c.:

    § 1. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

    § 2. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy.

    § 21. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie (odsetki maksymalne za opóźnienie).

    Wysokość należnych odsetek określa przede wszystkim stopa procentowa, na jaką zostały one zastrzeżone. W braku określenia tej stopy umownie należą się odsetki ustawowe za opóźnienie, które określa art. 481 § 2 k.c. Przepis ten odsyła do stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i określa wysokość odsetek jako sumę tej stopy referencyjnej i 5,5 punktów procentowych. Wysokość ustawowych odsetek za opóźnienie jest więc de facto wyższa o 2 punkty procentowe niż wysokość odsetek ustawowych.

    Jednocześnie nowy art. 481 § 21 k.c. określa – na wzór art. 359 § 21 k.c. – maksymalną wysokość odsetek za opóźnienie. W stosunku rocznym nie może ona przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie.

    Odsetki za opóźnienie, a odsetki kapitałowe

    Strony w oparciu o przewidzianą w art. 3531 k.c. tak zwaną swobodę umów, mogą przewidzieć albo kumulację obu odsetek jak i ustanie obowiązku uiszczania odsetek kapitałowych i zastąpienie ich, od chwili, gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem swojego świadczenia pieniężnego, odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

    Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych

    Szczególne unormowanie możemy odnaleźć w ustawie o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, która wprowadza do transakcji handlowych zawieranych między przedsiębiorcami odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych. Zakres przedmiotowy i podmiotowy wskazany został w artykułach 1-4 wskazanej ustawy. Z kolei pojęcie i mechanizm obliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych zostały uregulowane w art. 4 pkt 3, który stanowi, że odsetki te wynoszą:

    • w przypadku transakcji handlowych, w których dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym – równe są sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i ośmiu punktów procentowych,
    • w przypadku transakcji handlowych, w których dłużnikiem nie jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym – równe są sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i dziesięciu punktów procentowych.

    Są to więc odsetki wyższe niż wskazane w art. 481 k.c. odsetki ustawowe za opóźnienie. Nie ma przy tym podstaw stosowania przepisów tej ustawy z urzędu, gdyż to od woli wierzyciela zależy, czy żąda zapłaty odsetek i w jakiej wysokości. Innymi słowy, żądanie zapłaty konkretnych odsetek powinno zostać sformułowane przez wierzyciela.

    Stopy procentowe

    Do czasu wybuchu Do czasu wybuchu epidemii koronawirusa COVID-19 i wprowadzeniu przez polskiego ustawodawcę licznych aktów prawnych, wysokość stóp procentowych przedstawiała się następująco:

    Odsetki kapitałowe (ustawowe) – 5%

    Maksymalne odsetki kapitałowe (ustawowe) – 10%

    Odsetki ustawowe za opóźnienie – 7%

    Maksymalne odsetki ustawowe za opóźnienie – 14%

    Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych – 9,50% (gdy dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym);

    Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych – 11,50% (gdy dłużnikiem nie jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym).

    W związku z panującą sytuacją epidemiologiczną w kraju, Rada Polityki Pieniężnej w 2020 r. kilkukrotnie podejmowała decyzję o obniżeniu stop referencyjnej NBP. Na dzień pisania niniejszego artykułu (tj. 30.12.2020 r.), aktualna wysokość stóp procentowych przedstawia się następująco:

    Odsetki kapitałowe (ustawowe) – 3,60%

    Maksymalne odsetki kapitałowe (ustawowe) – 7,20%

    Odsetki ustawowe za opóźnienie – 5,60%

    Maksymalne odsetki ustawowe za opóźnienie – 11,20%

    Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych – 8,10% (gdy dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym);

    Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych – 10,10% (gdy dłużnikiem nie jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym).

    Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią (tel.: +48 71 729 21 50 lub e-mail: kancelarie@inlegis.pl) - reprezentujemy klientów na terenie całej Polski.